Bankowość hipoteczna i listy zastawne w Polsce - geneza

Bank hipotecznyGeneza banków hipotecznych oraz listów zastawnych sięga swoim zakresem greckiej hipoteki, włoskich listów dłużnych, a także niderlandzkich listów kolonialnych, jednak najistotniejsze było wszystko to, co działo się na obszarach Francji, Niemiec i oczywiście Polski. Dnia 5 lipca 1770 roku powstało Śląskie Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. Celem jego działalności było udzielanie długoterminowych kredytów przeznaczonych dla rolnictwa, a także emisja majątkowych listów zastawnych, które były zabezpieczone hipoteką na danych nieruchomościach.

W 1825 roku powstało w Warszawie z inicjatywy księcia Druckiego-Lubeckiego Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, natomiast od 1857 roku zaczęły powstawać m. in. w Poznaniu regionalne Towarzystwa Kredytowe, które rozpoczęły emisję listów zastawnych wystawianych na podstawie hipotek umownych. Utworzony w 1872 roku Wileński Bank Zachodni zajmował się udzielaniem pożyczek hipotecznych miejskich i ziemskich, a także emitował listy zastawne. W zaborze austriackim istniała możliwość połączenia działalności hipotecznej z dyskontową. Powstał wówczas we Lwowie Galicyjski Akcyjny Bank Hipoteczny SA. Najsłabiej rozwijała się polska bankowość pod pruskim zaborem, gdzie w 1886 roku powstał Bank Ziemski SA, który następnie został przyłączony do Banku Cukrownictwa SA.

W latach 20-tych XIX wieku powstały w Polsce 4 banki, którymi były:

  • Państwowy Bank Rolny, którego siedziba znajdowała się w Warszawie. Udzielał on kredytów krótko i długoterminowych rolnikom, które były przeznaczone przede wszystkim na zakup gruntu, a także kredytów melioracyjnych.
  • Bank Kredytu Hipotecznego SA, który udzielał kredytów hipotecznych oraz emitował listy zastawne.
  • Bank Związku Ziemian SA, który kredytował przede wszystkim wielkie własności ziemskie.
  • Bank Gospodarstwa Krajowego, który udzielał kredytów krótkoterminowych i długoterminowych, a także emitował listy zastawne, obligacje bankowe i obligacje komunalne.

Duże znaczenie dla rozwoju polskiej bankowości hipotecznej miało Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 17 marca 1928 roku o Prawie bankowym. Trzeci rozdział tegoż rozporządzenia, zatytułowany „Banki hipoteczne”, określa bank hipoteczny, jako przedsiębiorstwo bankowe, które jest zobligowane do udzielania pożyczek zabezpieczonych hipoteką na nieruchomości i na tej podstawie może emitować listy zastawne na okaziciela zgodnie z warunkami, które zostały określone w treści listu zastawnego.

Poza udzielaniem pożyczek hipotecznych i wydawaniem na tej podstawie listów zastawnych banki hipoteczne były uprawnione tylko i wyłącznie do wykonywania czynności, które zostały określone w rozporządzeniu a do których zaliczały się:

  • nabywanie oraz zbywanie sum hipotecznych,
  • skup weksli, które zostały wcześniej opatrzone co najmniej trzema podpisami,
  • nabywanie oraz sprzedawanie dopuszczonych do notowania na polskich giełdach różnego rodzaju papierów wartościowych,
  • nabywanie oraz sprzedawanie własnych i obcych listów zastawnych na własny rachunek,
  • przyjmowanie zapisów na państwowe oraz komunalne emisje,
  • przyjmowanie zapisów na obligacje państwowych oraz samorządowych przedsiębiorstw,
  • przyjmowanie w depozyt różnych papierów wartościowych,
  • inkasowanie przekazów oraz weksli,
  • udzielanie terminowych pożyczek, które zostały hipotecznie zabezpieczone, a także pod zastaw papierów wartościowych, które zostały szczegółowo wymienione w rozporządzeniu.

Od wysokości kapitału własnego uzależniona była wielkość emisji, której nominalna wartość nie mogła być większa niż 15-krotność sumy kapitałów własnych oraz rezerwy specjalnej banku. Rezerwa specjalna stanowiła zabezpieczenie wszelkich praw posiadaczy listów zastawnych, ale tylko w przypadku, gdy nie były one gwarantowane przez Skarb Państwa lub też związek samorządowy. Łączna suma nominalnej kwoty listów zastawnych, które znajdowały się w obiegu, nie mogła być większa od ogólnej sumy hipotecznych wierzytelności banku. W przypadku ogłoszenia upadłości, wierzytelności, które zabezpieczały listy zastawne, a także fundusz umorzenia listów i specjalny fundusz rezerwowy reprezentowały osobną masę, której przeznaczeniem było zaspokajanie praw posiadaczy listów z pierwszeństwem przez pozostałymi wierzycielami.

W okresie powojennym została w Polsce zlikwidowana instytucja kredytu długoterminowego, której dokonano na mocy dekretu z dnia 25 października 1948 roku o zasadach i trybie likwidacji niektórych instytucji kredytu długoterminowego oraz dekretu z dnia 25 października 1948 roku o reformie bankowej. Najistotniejszym elementem reformy polskiej gospodarki była reforma systemu bankowego, której ramy funkcjonowania stworzyła ustawa o NBP i ustawa Prawo bankowe z początku 1989 roku. Dosyć istotny jest fakt, iż model polskiego systemu bankowego według Prawa bankowego z roku 1989 oparty był na bankowości uniwersalnej, co oznacza, że wszystkie banki, które spełniały określone prawnie wymogi, miały możliwość wykonywania wszystkich czynności bankowych.

W Polsce podobnie jak wcześniej w Niemczech i USA pojawiło się pojęcie bankowości hipotecznej, czyli działalności banku, która opiera się na udzielaniu kredytów zabezpieczonych hipoteką. Usługi tejże bankowości są realizowane przez wyspecjalizowane banki zwane hipotecznymi, ale oprócz nich mogą je wykonywać także banki uniwersalne. Z inicjatywy Ministra Finansów w połowie 1995 roku powstał specjalny zespół, który miał opracować projekt ustawy, której celem było przywrócenie instytucji banku hipotecznego i listu zastawnego w polskim systemie bankowym. Opracowanie projektu ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych było poprzedzone szczegółową analizą. W trakcie prac pojawiły się dwie koncepcje:

  1. pierwsza dotyczyła dopuszczenia emisji listów zastawnych przez banki uniwersalne, co byłoby zgodne z przyjętą w Prawie bankowym zasadą uniwersalizmu w polskim systemie bankowym,
  2. druga natomiast była związana z powierzeniem bankom specjalistycznym monopolu emisyjnego.

Ostatecznie przyjęta została druga koncepcja, o której przyjęciu zadecydowała efektywność niemieckiego modelu bankowości hipotecznej oraz takie argumenty, z których można wymienić m. in.:

  • dosyć dobrą przejrzystość działalności banku hipotecznego jak specjalistycznego banku,
  • zmniejszenie zagrożenia związanego z powstaniem mało korzystnej sytuacji finansowej banku,
  • możliwość skupienia się na wykonywaniu sprawniejszego nadzoru, który był związany z zabezpieczeniem listów zastawnych,
  • możliwość wprowadzenia konkurencyjnego oprocentowania kredytów dzięki pobieraniu przez bank hipoteczny niższych marż,
  • wysoki poziom specjalizacji personelu banku hipotecznego, który był związany z wąskim zakresem działalności tegoż rodzaju banku,
  • obniżone własne koszty prowadzenia specjalistycznego banku, jakim właśnie był bank hipoteczny.

Uchwalona 5 czerwca 1997 roku ustawa o kasach oszczędnościowo-budowlanych i wspieraniu przez państwo oszczędzania na cele mieszkaniowe, wprowadziła w Polsce element bankowości specjalistycznej, w której zasada specjalizacji banku hipotecznego była gwarancją bezpieczeństwa listu zastawnego poprzez ustabilizowany system jego remitentów. Na przełomie lat 1999-2003 powstały w Polsce cztery specjalistyczne banki hipoteczne, które zostały wtedy wyodrębnione z banków uniwersalnych:

  • Hypovereinsbank Bank Hipoteczny,
  • Nykredit Bank Hipoteczny,
  • Rheinhyp-BRE Bank Hipoteczny,
  • Śląski Bank Hipoteczny.

W 1999 roku stuprocentowym akcjonariuszem HypoBank Polska został Bank BPH i uzyskał zgodę ówczesnej Komisji Nadzoru Bankowego na zmianę swojego statutu, dzięki czemu doszło do przekształcenia dotychczas funkcjonującego banku uniwersalnego w bank hipoteczny o nazwie Hypovereinsbank Bank Hipoteczny, który 26 listopada 2004 roku dokonał zmiany nazwy na BPH Bank Hipoteczny SA. Stał się on wtedy pierwszym w Polsce bankiem hipotecznym, którego działalność opierała się w głównej mierze na ustawie o listach zastawnych i bankach hipotecznych oraz ustawie Prawo bankowe. W 2005 roku doszło do rozpoczęcia procesu integracji Banku Pekao SA i Banku BPH SA, w wyniku, którego powstał lider rynku finansowego w środkowej części Europy. Doszło wtedy do przekształcenia nazwy z BPH Bank Hipoteczny SA na Pekao Bank Hipoteczny SA, który do dzisiaj funkcjonuje w polskim systemie bankowym.

18 listopada 2002 roku zezwolenie na utworzenie w Polsce banku otrzymał Nykredit Bank Hipoteczny SA, którego jedynym akcjonariuszem był Nykredit A/S z siedzibą w Kopenhadze. W 2005 roku doszło do rozpoczęcia procesu likwidacji banku, dlatego też akcjonariusz zadecydował o prowadzeniu działalności banku w Polsce w formie oddziału. W 2006 roku nastąpiło przekształcenie banku w NykreditRealkredit A/S Spółka Akcyjna Oddział w Polsce. Z uwagi na fakt, iż Nykredit był bankiem hipotecznym, to jego oferta kredytowa była dosyć ograniczona. Nie finansował on zakupu nieruchomości na rynku pierwotnym, natomiast finansował budowę domu jednorodzinnego, a także zakup spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, z tym że wymagał on wniesienia wkładu własnego w wysokości 20% wartości nieruchomości. Dosyć ważny jest fakt, iż udzielał kredytów i pożyczek hipotecznych wyłącznie klientom indywidualnym. Swoją działalność w Polsce zaprzestał wykonywać w 2008 roku.

RheinhypBre Bank Hipoteczny, który zmienił swoją nazwę na BRE Bank Hipoteczny SA, został utworzony dnia 12 marca 1999 roku. Jego założycielami byli:

  • niemiecki RHEINHYP RheinischeHypothekenbank AG,
  • polski BRE Bank SA.

Zakresem jego działalności było finansowanie nieruchomości niemieszkaniowych, natomiast nieruchomości mieszkaniowe były finansowane przez BRE Bank SA. W 2008 roku ponad 70% kapitału BRE Banku Hipotecznego zmieniło właściciela, którym został BRE HOLDING Sp. z o. o. Przeniesienie własności akcji było wynikiem restrukturyzacji, która miała na celu głównie efektywny nadzór nad wyznaczonymi spółkami z dziedziny bankowości korporacyjnej.

Śląski Bank Hipoteczny SA, który zmienił później nazwę na ING Bank Hipoteczny SA, otrzymał zezwolenie na utworzenie banku 8 listopada 2000 roku. Celem jego działalności jest finansowanie transakcji, które są związane z budową nieruchomości o charakterze mieszkaniowym oraz transakcji, które dotyczą nieruchomości komercyjnych jak biurowce czy centra handlowo-usługowe.

Od 2006 roku już tylko 3 banki hipoteczne prowadziły swoją działalność a były nimi:

  • BRE Bank Hipoteczny SA,
  • BPH Bank Hipoteczny SA,
  • ING Bank Hipoteczny SA.

Dnia 12 czerwca 2005 roku Rada Nadzorcza grupy UniCredit wraz z Zarządem i Radą Nadzorczą Banku HVB zadecydowały o swoim połączeniu. W konsekwencji tego działania rozpoczął się proces integracji zarówno Banku Pekao SA, jak i Banku BPH SA, a także spółek, które należały do tych dwóch banków. W lipcu 2008 roku Sąd Gospodarczy w Warszawie wpisał do Krajowego Rejestru Sądowego nową nazwę banku, czyli Pekao Bank Hipoteczny SA.

W październiku 2011 roku Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie ING Banku Śląskiego oraz Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie ING Banku Hipotecznego podjęły decyzję o połączeniu obydwu podmiotów. Głównym celem połączenia spółek było przede wszystkim poprawienie efektywności procesu finansowania nieruchomości komercyjnych przez ING Bank Śląski oraz efektywniejsze wykorzystanie kapitału. Połączenie spółek nastąpiło poprzez przeniesienie całego majątku ING Banku Hipotecznego na ING Bank Śląski. Dnia 20 września 2011 roku Komisja Nadzoru Finansowego udzieliła zezwolenia na połączenie spółek. Od tego czasu ING Bank Hipoteczny zakończył swoją działalność.

Komentarze